ΠΛΑΝΗ ΟΙΚΤΡΑ
Προ τεσσαράκοντα ετών ότε ήμουν νέος και ανώριμος πρέσβευα, πλανόμενος πλάνην οικτράν, ότι τα πλήθη των φίλων της εποχής εκείνης θα παρέμεναν εσαεί φίλοι μου. Η αγαπημένη μου κυρία Όλγα Πασπάτη, μητέρα συμμαθητή και φίλου μου, άκρως κοσμική και αντισυμβατική προσωπικότητα με συμβούλευε να «κρατώ μικρό καλάθι». Οι άνθρωποι είναι άφιλοι – οι Έλληνες και αχάριστοι – μου τόνιζε σε κάθε ευκαιρία που εγώ, επιπολαίως φερόμενος, παρέθετα ένα πλήθος ανθρώπων που συναναστρεφόμουν, εμμένων ότι ήταν φίλοι μου. Κατ’ εκείνη την εποχή το επίπεδο ζωής ήταν σαφώς ανώτερο από το σημερινό τόσο από ηθικής όσο και αισθητικής απόψεως, οπότε ήταν φυσικό κάποιος να θεωρεί βέβαιο ότι οι φίλοι του, γαλουχημένοι με τις πατροπαράδοτες αξίες και υπέρμαχοι της «υπέρτατης αρετής», θα παρέμεναν επί των επάλξεων «τοις κείνων (γονέων και δασκάλων) ρήμασι πειθόμενοι». Άλλωστε τι θα μπορούσε να χωρίσει, η ορθότερα να εμφιλοχωρήσει σε εκείνες τις ανέμελες σχέσεις, πέραν ίσως κάποιων μοιραίων θηλέων, που την εποχή εκείνη δεν αποτελούσαν ακόμα σοβαρό κίνδυνο. Σήμερα όμως όπου οι φίλοι της εποχής εκείνης που παραμένουν φίλοι μου μετρώνται στα δάκτυλα του ενός χεριού μου, αποτολμώ να πω ότι έμαθα.
Πρώτη παράμετρος, ο μέγιστος εχθρός κάθε σχέσης, ο χρόνος. Όταν είμαστε νέοι δεν αντιλαμβανόμαστε τη βαρύτητά του επειδή δεν του προσδίδουμε τη δέουσα σημασία. Το μέλλον φαντάζει ατέρμον, η ζωή υπέροχη και η φιλία, προτού ακόμα γευθούμε την υπέρτατη απόλαυση του έρωτα, η πλέον αυθόρμητη και ειλικρινής προσωπική επιλογή μας. Η αστική αντίληψη που διείπε σχεδόν όλους τους φίλους μου δεν επέτρεπε τη σύσταση ομάδος κατά τα πρότυπα των αριστερών οδοιπόρων που από μικρή ηλικία είχαν μάθει να υπακούν σε κελεύσματα και εντολές των de facto ανωτέρων. Στους εκλεπτυσμένους αστικούς κύκλους μας η αρχή που όριζε τις σχέσεις βασιζόταν στο ρητό, εσφαλμένως αποδιδόμενο στο Βολταίρο «διαφωνώ μαζί σου αλλά θα αγωνισθώ μέχρι θανάτου για το δικαίωμά σου να διαφωνείς» (Je désapprouve ce que vous dites, mais je défendrai à la mort votre droit à le dire). Έτσι δεν αντιληφθήκαμε ότι από την εποχή ήδη του πανεπιστημίου, περίοδο κατά την οποία όσοι απήλθαμε των Αθηνών, υποχρεωθήκαμε να καλλιεργήσουμε νέες φιλίες, εκείνες αντικατέστησαν τις παλιές. Τότε άρχισα να συνειδητοποιώ ότι εξαιρουμένων των κροίσων, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν να αντιμετωπίσουν έναν ακόμα μεγάλο εχθρό στη διατήρηση των σχέσεων τους. Την απόσταση. Κατά τα χρόνια που έζησα στο εξωτερικό, η αδυναμία συχνής επικοινωνίας λόγω έλλειψης αφ’ ενός φτηνών μέσων – δεν υφίστατο το διαδίκτυο κατά εκείνην την εποχή – με τους εν Ελλάδι παραμείναντες φίλους μου αφ’ ετέρου η έλλειψη τριβής άμβλυνε τους συναισθηματικούς δεσμούς μας και σταδιακά μας οδήγησε στην αποξένωση.
Σε αυτό συνέβαλε και ο διαφορετικός τρόπος ζωής που ακολουθούσε ο καθένας από εμάς. Εκείνος που σηκώνεται στις 6 το πρωί προκειμένου να κερδίσει τον επιούσιο έχει λίγα κοινά σημεία με εκείνον που στις 6 το πρωί επιστρέφει από χαρτοπαιξία, μπουζούκια η άλλες κραιπάλες. Αναπόφευκτα έρχεται η στιγμή που ουδέν σημείο αναφοράς υφίσταται μεταξύ τους οπότε αμβλύνεται το ενδιαφέρον επικοινωνίας και αυξάνει η αδιαφορία που οδηγεί στην διάλυση της σχέσεως. Ακόμα και χρόνια μετά η όποια προσπάθεια επανασύστασης της σχέσης μικρές πιθανότητες επιτυχίας έχει καθώς τα πολλά έτη που έχουν παρέλθει έκτοτε έχουν αποξενώσει πλήρως τους πρώην φίλους. Η όποια, άπελπις,προσπάθεια εδράζεται σε προσωπικές αφηγήσεις μιας ζωής που ελάχιστα ενδιαφέρει τον έτερο των συνομιλητών, καθώς ούτε έχει μετάσχει ώστε να έχει κοινές μνήμες, ούτε ενδιαφέρεται να ακούσει καθώς η αφήγηση μιας ξένης πραγματικότητας στο σύνολό της τον αφήνει αδιάφορο. Για αυτό άλλωστε πολλάκις παρατηρούμε, ως μάρτυρες, το φαινόμενο, ενόσω κάποιος αναφέρεται σε κάποιο γεγονός της ζωής του ο συνομιλητής του να παρεμβαίνει , μερικές φορές μάλιστα διακόπτοντάς τον, για να αναφερθεί σε κάποιο δικό του, παρόμοιο, γεγονός. Τούτο συμβαίνει επειδή απλώς πλήττει και δεν νοεί να επιτρέψει στον πρώην φίλο του να μονοπωλήσει τον πολύτιμο χρόνο του. Επειδή πλέον ο χρόνος έχει καταστεί πολύτιμος, τόσο λόγω ηλικίας, αλλά και λόγω υπερβολικής πλήξεως που νοιώθουμε συνήθως να παρακολουθούμε κάποιον, όσο αγαπητός και να μας είναι, που κατά τη γνώμη μας, δεν εκφράζεται κατά τρόπο σαφή και ευσύνοπτο, και τούτο επειδή μας στερεί την απόλαυση να μιλήσουμε για εμάς και τη δική μας ζωή, που μας ενδιαφέρει περισσότερο.
Ένας ακόμα παράγων που επηρεάζει τις φιλίες των εφηβικών μας χρόνων, είναι οι ερωτικές σχέσεις. Όσοι είχαν αρκετές σχέσεις στη ζωή τους παραδέχονται ότι η εκάστοτε φιλενάδα τους επηρέαζε τις σχέσεις τους με τους περισσότερους από τους φίλους τους. Φυσικό επακόλουθο της σύγκρισης των ηδονών που μας προσφέρονταν από τη μεν και από τους δε, και που σχεδόν πάντα υπέρ των ερωτικών μας συντρόφων. Εξ ου θεωρώ ότι η ερωτική μας σύντροφος, η μετέπειτα σύζυγος και μητέρα των παιδιών μας, επιτυγχάνει τελικά να απομακρύνει τους φίλους μας ους θεωρεί ανάρμοστη και επικίνδυνη παρέα για εκείνην και τη σχέση μας.
Οι παράμετροι τελικά πολλές και όλες συμβάλλουν στην αρχική αντίληψη ότι η αγαπημένη μου κυρία Πασπάτη, που δεν ευρίσκεται πλέον ανάμεσά μας, όταν μου έλεγε «Θα είσαι τυχερός αν από τους φίλους των νιάτων σου διατηρήσεις μια χούφτα» είχε δίκιο. Από τους εκατοντάδες, δεν υπερβάλλω, φίλους, από τα σχολεία και τις κατασκηνώσεις τους, τα ξενύχτια και τις περιηγήσεις με τις μοτοσικλέτες, το πανεπιστήμιο και το στρατό, ακόμα και από τα πρώτα επαγγελματικά μου βήματα λίγοι βαδίζουν παράλληλα με εμένα. Ελαχίστων δε, ίσως κανενός, δεν συνδέεται η ζωή του με τη δική μου. Σε αυτό συνέβαλε πέραν από τον έμφυτο εγωκεντρισμό του Έλληνα που ενδιαφέρεται μόνον για ό,τι του αποφέρει, χρήσιμο, ωφέλιμο η ωραίο, η απεμπόληση των βασικών αρχών βάσει των οποίων διαπαιδαγωγηθήκαμε.
Τι συμπεραίνουμε λοιπόν; Όπως με τις ερωτικές σχέσεις, έτσι και με τις φιλίες ας αρκούμεθα να τις απολαμβάνουμε όσο διαρκούν. Ο χρόνος, η απόσταση, οι πολιτικές απόψεις, η εργασία μας και κατά συνέπεια η αλλαγή του οικονομικού επιπέδου μας και τέλος η σύντροφος της ζωής μας επιδρούν καθοριστικά στις προσωπικές μας φιλίες. Οπότε ας πάψουμε να πλανώμεθα πλάνην οικτράν και ας το αποδεχθούμε. Είναι μια καλή αρχή.
Αλέξανδρος Κακαβάς Σεναριογράφος/Παραγωγός/Σκηνοθέτης
Υ.Γ. Ο φίλος και αναγνώστης μου Ε.Μ. έγραψε «Οι άνθρωποι διακόπτουν όχι γιατί πλήττουν αλλά γιατί δεν ενδιαφέρονται να ακούσουν…. Στις περισσότερες των περιπτώσεων απλά θέλουν να πουν το πρόβλημα τους ώστε να αποφύγουν την επίσκεψη στον ψυχίατρο-ψυχολόγο και ουδόλως ενδιαφέρονται για τα προβλήματα που απασχολούν τον συνομιλητή τους…