ΣΤΟ ΚΟΛΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ
Συνήθως αποφεύγω να γράφω για δημοσίους υπαλλήλους τους οποίους γνωρίζω, και δη με κολακευτικά λόγια, καθώς το πιο πιθανό είναι ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο κινδυνεύουν να μπουν στο στόχαστρο των εχθρών μου, και έχω ουκ ολίγους, και των αντιπάλων μου, για να μην πω και των συναδέλφων τους. Όσο για εμένα κινδυνεύω να εξοστρακισθώ δια παντός από τα υπουργεία στα οποία αναφέρομαι η ορθότερα να μου απαγορευθεί μέχρι τέλους του βίου μου ακόμα και η εμφάνισή μου στην κεντρική είσοδο. Όμως καθώς συμπλήρωσα μισό αιώνα ζωής θεωρώ ότι έχω υποχρέωση να μνημονεύω μερικούς ανθρώπους, όχι φίλους απαραίτητα, με τους οποίους είχα τη χαρά να συνεργασθώ και επομένως να κρίνω επαρκέστερα τις αρετές τους και τις ικανότητές τους. Και χωρίς καμία διάθεση υπεκφυγής δηλώνω ότι σίγουρα υπήρξαν, και συνεχίζουν να υπάρχουν και άλλοι εξίσου ικανοί και φιλότιμοι, πέραν όσων επιλεκτικά αναφέρω, όχι μόνον στο 5ο αλλά και σε χαμηλότερους ορόφους, για τους οποίους είναι πιθανόν να γράψω σε εύθετο χρόνο. Όμως αυτοί τους οποίους αναφέρω είναι εκείνοι που με βοήθησαν, ο καθένας με τον τρόπο τους, να αντέξω, πιθανώς, μία από τις αχρειότερες περιόδους της ζωής μου. Την παραμονή μου στο κολαστήριο του πέμπτου ορόφου ενός υπουργείου.
Πρώτη θα αναφέρω μια υπεράνθρωπο, εκείνη την υπάλληλο του πέμπτου ορόφου, που φεύγοντας, σχεδόν πάντα τελευταία, έσβηνε τα φώτα και έκλεινε την πόρτα του υπουργείου, στο οποίο λόγω προχωρημένης ώρας τα μόνα που κυκλοφορούσαν ήταν τα φαντάσματα των ψυχών που είχαν περάσει είτε ως βασανιστές, είτε ως βασανισμένοι από κει μέσα. Παρόλο που έχει σπουδάσει αρχαιολογία κατέληξε λόγω μιας σειράς συμπτώσεων να αναλάβει την απόρρητη αλληλογραφία του υπουργού. Και έχασε τον ύπνο της. Όχι όμως το ζήλο της. Είναι απίστευτο με πόση διακριτικότητα υπηρέτησε τη θέση αυτή ανεχόμενη καταστάσεις απάνθρωπες και ενοχλητικές επιθυμώντας να προσφέρει, και όντως προσέφερε, αγγίζοντας το όριο της αυτοθυσίας, ανεκτίμητες υπηρεσίες στον υπουργό και το επιτελείο του. Χωρίς να βαρυγκομά, επαναλαμβάνοντας μόνον ως προσευχή, άμα φύγω από εδώ θα επιστρέψω στην αρχαιολογία, στην αρχαιολογία, ζώσα υποδειγματική περίπτωση, εξαίρεση στον κανόνα που ορίζει ότι στο Δημόσιο δεν υπάρχουν πια προσηνείς, φιλότιμοι και αποτελεσματικοί υπάλληλοι.
Ένας ακόμα, κάπως ιδιόρρυθμος, πλησίστιος του συνταξιοδοτικού ορίου, ανώτατος υπάλληλος, ο οποίος για άγνωστους σε εμένα λόγους, ίσως επειδή με συμπαθούσε, αν και θα ήθελα να είμαι βέβαιος ότι το έπραττε επειδή με εκτιμούσε, άνοιγε πάντα την πόρτα του γραφείου του διάπλατα όποτε εμφανιζόμουν και εφ’ όσον φυσικά δεν ευρισκόταν εν μέσω υπηρεσιακού συμβουλίου. Στον προθάλαμο του, τρεις Χάριτες, πάντα χαμογελαστές και αεικίνητες, ακόμη και όταν εκείνος ως μιμητής του Διός εξαπέλυε αστροπελέκια οργίλων εκφράσεων κατά πάντων των υπευθύνων. Και οι υπεύθυνοι ήσαν πολλοί και αδιόρθωτοι. Και εκείνος προσπαθούσε με τους δύο Ηρακλείς του ακάνθινου στέμματος του να περιορίσει τη ζημιά που προξενούσαν στο ελληνικό δημόσιο. «Μόνο να μην ανοίξω το στόμα μου, επαναλάμβανε συνεχώς – οι Ηρακλείς του έκαναν δεύτερη φωνή-, γιατί θα κατακρημνισθεί το υπουργείο». Μα γλυκύς άνθρωπος κατά βάθος, παρά την ηπειρώτικη τραχύτητά του, ποτέ δεν πραγματοποίησε τις απειλές του, απλώς σαν ηθοποιός του Αγγελόπουλου, επαναλάμβανε, την ίδια ρήση, ως επωδό.
Ένας ακόμα ευχάριστος και ευγενής άνθρωπος επί της υποδοχής, ο σαρωτής παντός είδους βιβλίων και αναγνωσμάτων, από μια ζωή σε διαρκή κίνηση κλήθηκε να ζει σε μια καρέκλα, ακίνητος επί οκτάωρο, εκτεθειμένος σε πλήθη επισκεπτών, απαιτητικών και ανυπόμονων, χωρίς δυνατότητα διαφυγής παρά μόνον μέσα στα δαιδαλώδη μονοπάτια της φαντασίας του την οποία τροφοδοτούσε αδιάλειπτα με άπειρες εικόνες εξωφρενικών περιπετειών και απίστευτων ανδραγαθημάτων. Η βάσανος μιας ολόκληρης ημέρας σε ένα ήκιστα φιλόξενο και δημιουργικό περιβάλλον που σε κάθε άλλο άνθρωπο θα είχε σβήσει το χαμόγελο από τα χείλη σε εκείνον κατάφερνε να ανθίζει. Με τη βοήθεια, ίσως, κάποιου σύντομου διαλείμματος για ένα, αδήριτης ανάγκης, τσιγάρο.
Ο ευτραφής και ευσταλής κύριος, ο μονίμως επαναλαμβάνοντας «Εγώ δεν είμαι τίποτα εδώ πέρα» που εργαζόταν ως πιστός σκύλος προκειμένου να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις και ανάγκες του αφεντικού του, παρ’ όλο που διαφωνούσε σε πολλά από αυτά συνέβαιναν και απεχθανόταν αρκετούς από εκείνους που το περιέβαλαν. Άνθρωπος οξύνους και διορατικός, επέλεγε κατά τρόπο αξιοζήλευτο, εξαιρετικά poulains, τα οποία αποδεικνύονταν εκ των υστέρων αστεράκια πρώτου μεγέθους, θήλεα τε και άρρενα. Άνθρωπος του καθήκοντος ανεχόταν καθημερινά πλήθη ανθρώπων που είχαν μόνον ένα αίτημα. Της αποκατάστασης και φυσικά δεν εννοούσαν το γάμο, αλλά την εύρεση μιας δουλειάς. Και εκείνος αγωνιζόταν, προσπαθούσε, έχων συναίσθηση της ευθύνης του και του ρόλου στο παρασκήνιο της σκηνής, που χωρίς εκείνον όμως θα κρημνιζόταν όλο το προσκήνιο εν μια νυκτί. Άνθρωπος ευσεβής, τηρών τη νηστεία του σώματος, αλλά όχι απαραιτήτως του πνεύματος, με ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ, παρά τη λαϊκή καταγωγή του, ανήκει στην κατηγορία των υγιών και ικανών που το σύστημα τους περιόρισε σε ρόλο dirty work αντί να τους επιτρέψει να χρησιμοποιήσουν τις αρετές και τις ικανότητες τους για εποικοδομητικές υπηρεσίες.
Ένα από τα poulains του, Αιτωλοακαρνάν, βραχύσωμος και λιπόσαρκος, ένα είδος κωμικού της εποχής του βωβού, όπου κινείτο, από γραφείο εις γραφείο, ως εκλεπτυσμένος Βέγγος με απολογητικό ύφος «Όλοι θα πάρετε» η «Έχει για όλους» με μια «παντόφλα» κινητό στο αυτί, και μια λυμένη έγχρωμη γραβάτα πάνω σε εμπριμέ πουκάμισο και έπειτα ερχόταν να κρυφτεί στο κρυφό μπαλκονάκι για να καπνίσει ένα τσιγάρο και να μονολογήσει για τη μοίρα που του έλαχε τέτοιο κακό. Πέντε λεπτά ξαπόσταινε και επανερχόταν στην προσφιλή του διαδρομή, νύχτα-μέρα, πάνω-κάτω, μπες-βγες, ασταμάτητα, ακούραστα, με το κινητό στο αυτί, σωρούς χαρτιών ενώπιόν του, μερικούς υπολογιστές σε λειτουργία, να προσπαθεί να εξηγήσει σε κάθε καταφρονεμένο της γης τι θα έπρεπε να κάνει προκειμένου να τύχει της αρωγής του υπουργού.
Μια ακόμα εμβληματική μορφή του πέμπτου ορόφου, ένας βαθύτατα πικραμένος άνθρωπος, παρεξηγημένος και αδικημένος, εξ όσων διηγείτο, που όμως εμένα με έπεισαν καθώς συνοδεύονταν από μία διακριτική πλην αξιοθαύμαστη ειλικρίνεια. Ένας άνθρωπος που καίτοι το κράτος του φέρθηκε, ένεκα της εφαρμογής των πρόσφατων νόμων, σκληρά και του προξένησε ζημία, και το κόμμα εποίησε τη νήσσα, εκείνος ούτε για μια στιγμή δεν πέρασε από το νου του να ανταποδώσει τα χείρα. Τουναντίον, με ιδιαίτερη μεθοδικότητα και πειθαρχία, φρόντιζε να διεκπεραιώνει όλε στις οικονομικές υποθέσεις όχι μόνον του υπουργού και της κομπανίας του αλλά και των συναδέλφων του, επιδεικνύοντας ιδιαίτερη ζέση στο θέμα των κυριολεκτικά πενιχρών υπερωριών τους. Ένας άνθρωπος οξύνους και οξυδερκής, κάτοχος πολλών σημαντικών πληροφοριών που θα μπορούσαν να φανούν ιδιαίτερα χρήσιμες αν και εφ’ όσον η πολιτική ηγεσία αποφάσιζε επιτέλους να πατάξει τη διαφθορά στο δημόσιο. Άνθρωπος για όλες τις λύσεις και το κυριότερο προθυμότατος να εξυπηρετήσει τους πάντες, εμένα δε, καίτοι ουδέν είχε να αναμένει από εμένα, υπέρ το δέον.
Μια ακόμα ξεχωριστή μορφή του πέμπτου, φαντασμαγορική οπτασία που ξεπήδησε από τη Φαντασία του Disney, με ένα χαμόγελο, μισό ειρωνικό, μισό φιλάρεσκο, που αγωνιζόταν να εξοικονομήσει μερικά λεπτά ανάπαυλας να επικοινωνήσει πνευματικά, κατά προτίμηση με εμένα, ίσως και με άλλους. Πληθωρική και διαχυτική, με παροδικές εξάρσεις απόγνωσης και δυσφορίας που της προσέδιδαν μια ξεχωριστή γοητεία και την καθιστούσαν, προσωρινά, απρόσιτη. Επανερχόταν όμως αργότερα, με ένα στραβό χαμόγελο όλο σκέρτσο, να εξηγήσει το λόγο της έκρηξής της και να ζητήσει, με το πανέξυπνο και συνάμα περιπαιχτικό βλέμμα της, σιωπηλά, την αποδοχή της δικαιολογίας της, κι όχι φυσικά μιας συγγνώμης που ούτε καν διενοείτο ότι πιθανώς θα έπρεπε να προφέρει.
Τέλος ο παντογνώστης του 5ου, μικρή το δέμας, αν και επί εννέα μήνες το δέμας διευρύνετο συνεχώς καθώς έφερε εντός του, μορφή ζώσα, μιας γλυκύτατης κορασίδας. Όσο της έλειπε εις ύψος αναπληρωνόταν από υπερχειλίζουσα φαιά ουσία εξωτικής κατηγορίας. Αυστηρότατη, ως λοχίας σε λόχο νεοσυλλέκτων, επιτιμητική ως δασκάλα προς πρωτάκια, επικριτική ως πεπειραμένη προς νεοαφιχθέντες, ψύχραιμη ως ισορροπιστής διασχίζων επί ιστού κενόν μεταξύ δύο ουρανοξυστών, πειθαρχημένη ως βούδας σε κατάσταση περισυλλογής, πάντα με ένα ελαφρώς ειρωνικό βλέμμα και ένα αδιόρατο χαμόγελο να συνοδεύουν την σιωπή με την οποία αντιμετώπιζε τους παρείσακτους, τους ενοχλητικούς και τους επηρμένους. Καίτοι ιδίως κατά τις πρώτες μέρες της αφίξεώς μου με κατακεραύνωσε ουκ ολίγες φορές κυρίως λόγω της υπέροχης στεντόρειας, πλην θορυβώδους, φωνής μου και αρκετές ακόμα φορές με επέπληξε επειδή έδινα περισσότερη σημασία, λόγω αγνοίας της αντίληψης που διέπει το δημόσιο, μέσο, νου, στα λεγόμενα υπό των συνομιλητών μου που παρουσιάζονταν ως επαίοντες της Νομικής επιστήμης η ειδήμονες της δημοσίας διοίκησης, ο υποχρεωτικός – αν και εγώ επέλεξα να κατοικοεδρεύσω στο γραφείο της από το να μαραζώσω ολομόναχος σε κάποιο καλύτερο πλην ατομικό γραφείο – συγχρωτισμός μας μου χρησίμευσε ως αναλγητικό για αυτούς τους μάλλον δυσάρεστους, πλην άκρως εποικοδομητικούς μήνες, που πέρασα στο κολαστήριο του πέμπτου ενός Υπουργείου.
Η άμισθη παραμονή μου στον πέμπτο, μια εμπειρία πληκτική και δυσάρεστη, εδραίωσε την πεποίθησή μου ότι δεν διαθέτω τα ελαττώματα ώστε κάποτε να διεκδικήσω μια θέση τόσο ψηλά στην πολιτική ιεραρχία. Όπως συνέβαλε στο να συνειδητοποιήσω ότι παρά τα σοβαρά μειονεκτήματα του δημόσιου τομέα, και ιδίως την αναποτελεσματικότητά του, είναι εφικτό απομακρύνοντας τη φύρα να επιτρέψεις στους υγιείς, έντιμους και ικανούς υπαλλήλους, με την ορθή καθοδήγηση και τα κατάλληλα κίνητρα να επιδείξουν αξιόλογο έργο και να παράσχουν σημαντικές υπηρεσίες στους χειμαζόμενους πολίτες. Όμως προκειμένου να επιτευχθεί τούτο, οι πολιτικοί άρχοντες που επιλέγουν τους ανθρώπους που θα κληθούν να στελεχώσουν τον πέμπτο, αλλά και κάθε άλλο όροφο, πρέπει προτού καταλήξουν, να είναι βέβαιοι ότι επιλέγουν τους καταλληλότερους από πάσης απόψεως. Δηλαδή τους συνδυάζοντες εργατικότητα και ήθος, ευγένεια και επιμέλεια, προθυμία και παραγωγικότητα .
Καθώς η ιστορία έχει αποδείξει πως όσοι ανέρχονται στον πέμπτο χωρίς να έχουν κατοικοεδρεύσει επιτυχώς σε χαμηλότερους ορόφους, χάρις μόνον στη σχέση τους με περιστασιακούς αρχηγίσκους και αμφιλεγόμενα συμφέροντα, κομμάτων και κυβερνήσεων, είναι ανίκανοι να διακρίνουν το καλό, το έντιμο και το αποτελεσματικό καθώς ένα και μόνον παράδειγμα διαθέτουν προς σύγκριση. Το είδωλό τους στον καθρέφτη. Και καθώς, οι περισσότεροι εξ εκείνων, δεν έχουν αναγνώσει το αριστούργημα του Όσκαρ Γουάιλντ «Το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» δεν γνωρίζουν πιθανώς το κακό, που τελικώς αναμένει εκείνους και εξ αιτίας τους και το δύσμοιρο λαό μας.
Αλέξανδρος Κακαβάς
Σεναριογράφος/Παραγωγός/Σκηνοθέτης